INTERACTIVE ART

January 11, 2015 VIETNAM


KHI CÔNG CHÚNG HÓA THÂN THÀNH NGHỆ SĨ

written

 MOLLY THANH HANG

for 

ELLE MAN VIETNAM, DECEMBER ISSUE 2014


Tác phẩm Footfalls của Tmema (Golan Levin & Zachary Lieberman)  


Có bao giờ bạn đi trên đường và bắt gặp một ai đó đứng bất động giữa phố đông người? Xung quanh anh ta có rất nhiều người đang bu lại tô vẽ và treo lên người anh những dòng chữ “khoan cắt bê tông”, “bán đất”, “xe ôm”  khá quen thuộc mà hình như bạn đã nhìn thấy đâu đấy. Bỗng nhiên bạn nhận ra, anh ta đang hóa thân thành cây cột điện và cứ mặc nhiên cho công chúng thoải mái sáng tác lên “chiếc cột điện sống” này. Trên thế giới, người ta gọi tác phẩm như vậy bằng một cái tên lý thú: Interactive Art (Nghệ thuật tương tác)

Hiểu một cách đơn giản, Interactive Art là loại hình nghệ thuật cho phép khán giả và công chúng có thể tương tác với tác phẩm bằng một cách nào đó, để đạt được mục đích ẩn ý người nghệ sĩ muốn đem đến. Không như các loại hình nghệ thuật truyền thống khác khi khán giả chỉ đơn thuần đóng vai trò là người cảm thụ tác phẩm bằng tinh thần, thì Interactive Art giúp khán giả tiếp cận nghệ thuật thông qua việc đóng góp một phần những hành động hoặc cử chỉ của họ để tạo nên tác phẩm. Vượt xa khỏi những hành động tâm lý cơ bản, sự tương tác ấy còn tạo ra nhiều ý nghĩa sâu xa.


TƯƠNG TÁC ĐỂ TẠO RA NGHỆ THUẬT

Câu chuyện Interactive Art bắt đầu từ thế kỷ thứ 5 trước công nguyên khi Parrhasius, một họa sĩ bậc thầy thời Hy Lạp cổ đại, hoàn thành tác phẩm của mình trong một cuộc thi nghệ thuật và mời họa sĩ Zeuxis xem bức vẽ. Tuy nhiên, tác phẩm có vẻ khá bí ẩn vì được Parrhasius phủ lên đó một tấm màn. Và mấu chốt ở đây chính là cử chỉ vén màng của Zeuxis. Hay nói cách khác, Zeuxis trở thành một phần của sản phẩm nghệ thuật bởi tác phẩm sẽ không thực sự tồn tại nếu không có sự tương tác ấy.

Một số tác phẩm Interactive Art đương đại được giới thiệu lần đầu tiên vào năm 1920. Điển hình là tác phẩm nổi tiếng mang tên “Rotary Glass Plates” của Marcel Duchamp, một nghệ sĩ người Pháp gốc Mỹ. Tác phẩm yêu cầu khán giả bật một chiếc máy và đứng cách xa một mét để có thể nhìn thấy ảo ảnh phát ra từ đó. Còn ý tưởng về Interactive Art mà thế giới biết đến ngày nay đã nhen nhóm phát triển từ thập niên 60 và 70. Vào thời điểm đó, các nghệ sĩ bắt đầu sử dụng công nghệ mới như video và vệ tinh để thực hiện những buổi trình diễn sống động và tương tác thông qua việc phát thanh trực tiếp từ video, audio. 

Đến khi truyền thông xuất hiện và công chúng ngày càng dễ dàng tiếp cận với công nghệ hơn thì Interactive Art dần dần định hình rõ nét, giúp khán giả có cơ hội tương tác với các thiết bị máy móc tiên tiến tạo nên một cuộc đối thoại sinh động giữa nghệ sĩ và công chúng.


“Rotary Glass Plates” của Marcel Duchamp

KHI THẾ GIỚI CÙNG NHAU TƯƠNG TÁC

Nhờ công nghệ phát triển nhanh như vũ bão, các loại hình Interactive Art xuất hiện ngày càng đa dạng hơn như nhảy tương tác, âm nhạc và kịch nghệ. Hệ thống máy tính và công nghệ vi tính cho phép người ta tạo ra một phân lớp Interactive Art mới bao gồm nghệ thuật sắp đặt, kiến trúc tương tác và phim tương tác. Trong thế giới sáng tạo đầy đam mê ấy, nhờ tương tác mà các sản phẩm nghệ thuật trở nên chân thực và ý nghĩa hơn bao giờ hết. 

Quả thực thông qua Interactive Art, đôi khi chúng ta sẽ bắt gặp một câu chuyện mang nhiều sắc thái hơn về cuộc sống của con người. Lynn Hershman Leeson, nghệ sĩ và nhà làm phim người Mỹ lần đầu tiên sử dụng công nghệ laser artdisk cho ra đời tác phẩm tương tác mang tên Lorna, câu chuyện về một người phụ nữ mắc chứng bệnh sợ nơi công cộng. Cô không bao giờ rời khỏi căn hộ của mình. Thế giới của cô là sự cô đơn và tuyệt vọng. Thứ đồ vật duy nhất giúp cô có thể nhìn ra thế giới bên ngoài chính là chiếc tivi mà mỗi khi xem tin tức và quảng cáo, cô đều cảm thấy vô cùng sợ hãi. Khán giả tham gia tương tác có nhiều lựa chọn để thay đổi cuộc đời cô gái bằng những cốt truyện và kết thúc khác nhau. Hơn thế nữa, người ta còn có thể thay đổi một chút quá khứ của cô bằng cách bấm vào nút điều khiển từ xa tương ứng với những con số đặt trên đồ vật trong căn phòng.

Vào thập niên 90, Maurice Benayoun được biết đến là một nghệ sĩ tương tác người Pháp rất quan tâm đến nghệ thuật thực tế ảo. Thời điểm đó, ông nổi tiếng với tác phẩm “Đường hầm dưới lòng Đại Tây Dương” (The tunnel under the Atlantic). Tác phẩm cho phép khách tham quan có khả năng đào một đường hầm ảo nối giữa Pompidou Centre và bảo tàng nghệ thuật đương đại ở Montreal, mở ra biết bao cảnh sắc nghệ thuật đẹp mắt bên trong.




The tunnel under the Atlantic
Một ví dụ khác là dự án Body Language (2000 – 2013) của Nathaniel Stern, một nghệ sĩ tương tác người Mỹ sử dụng phong cách trình diễn và video tạo cảm hứng sáng tạo cho mình. Stern thường đề nghị khán giả tham gia vào tác phẩm bằng các chuyển động cơ thể của họ. Từ những cử động tay chân linh hoạt và khéo léo, họ cùng tạo ra một loại ngôn ngữ trong không gian.





CÂU CHUYỆN TƯƠNG TÁC Ở VIỆT NAM

Những năm gần đây, công chúng Việt Nam bắt đầu làm quen với khái niệm Interactive Art qua một vài loại hình nghệ thuật sắp đặt (triển lãm Nhận Diện Và Kết Nối của họa sĩ Đặng Thị Khuê) hay nghệ thuật tương tác hành vi (dự án Vào Chợ, Ra Đường của họa sĩ Ngô Lực). Câu chuyện được nhắc đến ở đầu bài chính là nhà văn Lê Anh Hoài trong một hành vi tương tác độc lập mang tên “Tôi là cây cột điện”, thuộc dự án Ra Đường của họa sĩ Ngô Lực. Khi thực hiện tương tác, công chúng sẽ hiểu được thông điệp từ anh, dù là vật vô tri nhưng dường như cột điện cũng có tâm hồn khi phải hứng chịu nhiều tác động của thiên nhiên và con người, vì thế, chớ coi thường mọi vật mà đối xử tồi tệ với chúng.


Cột điện Lê Anh Hoài - Ảnh: Huy Sơn

Cũng trong dự án này, họa sĩ Vũ Hoài Nam đeo tấm biển “WC – 500đ”, tượng trưng cho sự cần thiết của WC, họa sĩ Lê Nguyên Mạnh tự sơn trắng toàn bộ cơ thể biểu tượng cho sự hàn gắn và kết nối, còn Lê Minh Tú lại hòa vào cuộc sống của những người lao động trên đường phố, thuyết phục những người buôn thúng bán mẹt, người bán hoa quả, bác xe ôm… để mình thế chân.

Tuy nhiên, vì sự mới mẻ và tính đặc thù của loại hình nghệ thuật này nên rất ít người thưởng thức dân trí cao có thể hiểu được ý nghĩa tác phẩm mà những người nghệ sĩ muốn đem đến cho công chúng. Phần lớn số đông vẫn cho rằng họ thật điên rồ và kỳ dị.

Cũng phải nói thêm rằng những nghệ sĩ như Ngô Lực, Lê Nguyên Mạnh, Võ Hoài Nam không nhiều nhưng nhờ có họ, công chúng Việt Nam có thêm cơ hội tiếp cận một loại hình nghệ thuật đương đại đỉnh cao trên thế giới. Tất cả những gì họ cần chỉ là một chút sự đồng thuận và cái nhìn phóng khoáng từ phía công chúng. Vì thế, chúng ta hãy mở lòng và cảm nhận bằng tất cả giác quan để những nỗ lực và công sức sáng tạo của họ không trở thành công dã tràng xe cát.


No comments:

Post a Comment